Ελευθερία του Τύπου και Λογοκρισία: Η Δημοκρατία Δοκιμάζεται

 Η ελευθερία του Τύπου δεν είναι αφηρημένη έννοια ούτε επαγγελματικό προνόμιο των δημοσιογράφων. Είναι ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία βλέπει τον εαυτό της. Είναι ο καθρέφτης της. Κι όταν ο καθρέφτης ραγίζει, η εικόνα που έχουμε για την πραγματικότητα παραμορφώνεται.

Στην Ελλάδα, η ελευθερία της έκφρασης είναι συνταγματικά κατοχυρωμένη. Το άρθρο 14 του Συντάγματος απαγορεύει ρητά την «λογοκρισία και κάθε προληπτικό μέτρο». Μετά τη σκοτεινή εμπειρία της δικτατορίας, η χώρα πέρασε σε μια περίοδο όπου η φίμωση του Τύπου θεωρήθηκε – και σωστά – αδιανόητη. Όμως το ερώτημα σήμερα δεν είναι αν υπάρχει επίσημη λογοκρισία. Είναι αν υπάρχει ουσιαστική ελευθερία.

Η λογοκρισία του 21ου αιώνα δεν φορά στολή ούτε κρατά κόκκινο στυλό. Δεν κόβει άρθρα πριν δημοσιευτούν. Λειτουργεί πιο διακριτικά. Μέσα από οικονομικές εξαρτήσεις, από τη συγκέντρωση των μέσων ενημέρωσης σε λίγα επιχειρηματικά χέρια, από τη στενή διαπλοκή πολιτικής και ισχυρών οικονομικών παραγόντων. Όταν ένα μέσο εξαρτάται από κρατική διαφήμιση ή από ισχυρούς χρηματοδότες με σαφή συμφέροντα, η πίεση δεν χρειάζεται να είναι ρητή. Η επιλογή των θεμάτων, ο τόνος, η ιεράρχηση της είδησης αρκούν για να διαμορφώσουν μια «ασφαλή» γραμμή.

Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν οι καταγγελίες για καταχρηστικές αγωγές εναντίον δημοσιογράφων. Ακόμη κι αν δεν οδηγούν σε καταδίκες, δημιουργούν ένα κλίμα φόβου. Φόβος που ενίοτε διογκώνεται από απειλές κατά της ζωής. Κι εκεί εμφανίζεται η πιο ύπουλη μορφή λογοκρισίας: η αυτολογοκρισία. Όταν ο δημοσιογράφος σκέφτεται δύο και τρεις φορές αν «αξίζει τον κόπο» να αποκαλύψει κάτι, τότε η σιωπή δεν επιβάλλεται απ’ έξω· καλλιεργείται από μέσα.

Η διεθνής εικόνα της Ελλάδας ως προς την ελευθερία του Τύπου έχει δεχτεί ισχυρό πλήγμα τα τελευταία χρόνια. Αυτό δεν σημαίνει ότι η χώρα ζει σε καθεστώς φίμωσης. Σημαίνει όμως ότι υπάρχουν δομικές αδυναμίες που δεν μπορούμε να αγνοούμε αν θέλουμε μια δημοκρατία ώριμη και ανθεκτική.

Στην ψηφιακή εποχή, το τοπίο γίνεται ακόμη πιο σύνθετο. Τα social media άνοιξαν τον χώρο της έκφρασης, αλλά γέννησαν και νέες μορφές ελέγχου: αλγοριθμική προβολή, στοχοποίηση, καταιγισμό παραπληροφόρησης. Η ελευθερία χωρίς αξιοπιστία μετατρέπεται σε θόρυβο.

Η υπεράσπιση της ελευθερίας του Τύπου δεν είναι κομματική σημαία. Είναι προϋπόθεση δημοκρατίας. Γιατί όταν η ενημέρωση γίνεται επιλεκτική, όταν η κριτική φωνή αποθαρρύνεται και όταν η κοινωνία συνηθίζει να ενημερώνεται μονομερώς, τότε η δημοκρατία δεν καταλύεται θεαματικά — φθείρεται αθόρυβα.

Και οι δημοκρατίες δεν καταρρέουν πάντα με θόρυβο. Συχνά σιωπούν πρώτα.